Bron: Trema 13 / najaar 2025

Rechtszoekenden worden stapsgewijs meegenomen door bepaalde zoektermen in te vullen of bepaalde vragen te beantwoorden. Komen ze er niet uit of hebben ze aanvullende vragen, dan staat er een zaakbegeleider met een sociaal-juridische achtergrond klaar die binnen 48 uur reageert en partijen verder helpt, bijvoorbeeld door het modereren van het zaakbegeleidingsgesprek of door te verwijzen naar een deskundige of mediator. Als partijen daarna toch naar de rechter willen, kan de zaakbegeleider helpen bij het structureren en volledig maken van het dossier. Sinds eind 2023 vonden zo’n honderdvijftig aanvragers de weg naar de site. Slechts in 18 procent van de gevallen werd uiteindelijk de stap naar de rechter gezet.

Kenniskloof overbruggen

Pieter van Riemsdijk, zelf rechter en een van de initiatiefnemers, noemt de site een voorbeeld van de manier waarop technologie en menselijke empathie elkaar kunnen versterken. voorRecht-rechtspraak is uitdrukkelijk niet alleen een AI-tool, maar gebruikt kunstmatige intelligentie om sneller relevante informatie te verzamelen, door bijvoorbeeld zaken te vergelijken met zaken waarin rechters uitspraken hebben gedaan. Deze zogeheten ‘zaakvergelijker’ lijkt op een gewone zoekmachine, maar gebruikt onder meer zogeheten semantic search. Niet alleen om te scoren op letterlijk ingevoerde woorden, maar ook op de bedoeling van de rechtzoekende. Bij het ontwikkelen van de zaakvergelijker is rekening gehouden met de complexiteit van rechterlijke uitspraken. Uitspraken zijn soms moeilijk te begrijpen voor de gemiddelde rechtzoekende. Daarom is nog een AI-component aan de techniek toegevoegd waardoor iedere uitspraak in een tekst van ongeveer tweehonderd woorden wordt samengevat, zo mogelijk op B1-taalniveau. Het doel hiervan is om de kenniskloof tussen de juridische wereld en de doorsneeburger te overbruggen. Dit in de veronderstelling dat mensen beter in staat zijn om zelf hun weg uit het geschil te vinden als zij weten en begrijpen wat hun rechten en plichten zijn in een gegeven situatie.

Gecontroleerde database

Een tweede AI-gestuurd hulpmiddel is de zogeheten ‘verkenner’. Deze verkenner stelt bepaalde vragen om tot een duidelijke omschrijving van de casus te komen. Die informatie wordt, samen met vijf verdiepende standaardvragen, als prompt aangeboden aan een large language model (LLM). De standaardvragen zijn: Wat is er in algemene zin over het onderwerp te zeggen? Wat in het bijzonder? Welke oplossingen zijn er? Welke regels gelden hier? Zijn er uitzonderingen? Het model antwoordt vanuit een gecontroleerde database, waarin enkel uitspraken uit het uitsprakenregister van rechtspraak.nl zijn opgenomen. Deze techniek wordt retrieval-augmented generation genoemd. De kans op misleidende antwoorden (hallucinaties) wordt op deze manier geminimaliseerd, gebruikte bronnen zijn herleidbaar en raadpleegbaar en de privacy van gebruikers en van (rechts-)personen genoemd in de uitspraken worden geborgd. De verkenner wordt met grote regelmaat getest door rechters, gerechtsjuristen, gebruikers en technische experts. Hiermee wordt juridische juistheid, toegankelijkheid, privacy en gegevensveiligheid geborgd.

Eigen regie

De initiatiefnemers van voorRecht-rechtspraak geloven dat AI-gestuurde technieken kunnen helpen om rechtzoekenden meer regie over hun eigen problemen te geven (empowerment). Juridische geschillen gaan in veel gevallen niet over complexe jurisprudentie en ingewikkelde bewijsconstructies, maar over mensen die worstelen met gedoe in de familie, burenruzies of consumententeleurstellingen. ‘Een goede mix van technologisch vernuft en menselijke empathie kan ertoe bijdragen dat deze worsteling sneller wordt opgelost,’ aldus een van de initiatiefnemers.

De zaakbegeleiding van voorRecht-rechtspraak is op dit moment beschikbaar in de rechtbank Noord-Holland, Oost-Brabant en Amsterdam. Over toepassing van het model op andere dan de hiervoor genoemde geschillen wordt nagedacht. ‘Er wordt al heel lang gezocht naar alternatieve vormen van conflictoplossing, niet alleen om de rechtspraak te ontlasten, maar vooral om burgers sneller duidelijkheid en zekerheid te geven. voorRecht-rechtspraak hoopt tegemoet te komen aan die behoefte.’

Meer informatie over voorRecht-rechtspraak staat in het laatste nummer van Ars Aequi dat in november verscheen.