Kernwaarden

Onafhankelijke rechtspraak is een van de fundamenten onder de democratische rechtsstaat. Burgers moeten erop kunnen vertrouwen dat zij worden beschermd door het recht: de spelregels van onze wetten en andere regelingen. Rechters zien toe op de naleving van die spelregels. Zij beoordelen of burgers en overheid zich aan het recht houden.

Rechters moeten op basis van feiten en binnen de grenzen van het recht beslissingen nemen in concrete zaken. Omdat hun uitspraken onder dwang kunnen worden uitgevoerd, hebben zij macht. De samenleving heeft hun deze macht gegeven. Daarom is het belangrijk dat burgers vertrouwen houden in de manier waarop rechters hun werk doen. Dat heeft gevolgen voor de wijze waarop rechters zich in hun functie en privé dienen te gedragen. Zij moeten aan hoge standaarden voldoen.

In de NVvR- rechterscode staan normen die rechters zichzelf stellen. Het gaat om niet om afdwingbare regels, maar om een leidraad voor professioneel handelen binnen en buiten de rechtszaal. De code is een handvat voor reflectie en dialoog tussen rechters over de betekenis van het rechterschap en een goede uitoefening van hun vak. Daarnaast is de code bedoeld om aan anderen te laten zien welk gedrag zij van rechters mogen verwachten.

Rechters vervullen verschillende rollen; ze zijn onderdeel van de derde staatsmacht (de rechterlijke macht), ze maken deel uit van een organisatie en beslissen zelfstandig in individuele zaken. Ook zijn zij, net als iedereen, burger in een complexe samenleving. In elk van deze rollen komen de kernwaarden terug die als een rode draad door de NVvR-rechtscode lopen. Deze kernwaarden zijn:

Onafhankelijkheid, onpartijdigheid, integriteit, deskundigheid en professionaliteit.

Hoewel de rechtscode alleen op rechters van toepassing is, gelden voor officieren van justitie min of meer dezelfde waarden. Het OM valt weliswaar onder de verantwoordelijkheid van de minister van Veiligheid en Justitie, maar officieren van justitie zijn in beginsel onafhankelijk in hun vervolgingsbeslissing en manier waarop zij een zaak voor de rechter brengen.

Naar de rechterscode

Onafhankelijkheid

Rechters nemen zelfstandig beslissingen in individuele zaken en beslechten zo geschillen. Zij vormen hun eigen oordeel op basis van het recht en de feiten die partijen aandragen of die algemeen bekend zijn. Zij kunnen afwijken van wat andere rechters eerder hebben beslist, maar moeten dat wel goed motiveren. Rechters bieden weerstand aan eventuele druk van buitenaf (maatschappelijke organisaties, pers, politiek) of van binnenuit (collega’s, teamvoorzitters, gerechtsbestuur).

Onpartijdigheid

Onpartijdigheid wil zeggen dat een rechter geen banden heeft met een partij die bij de rechtszaak betrokken is en geen duidelijke voorkeur heeft voor (het standpunt van) een van de partijen. Rechters voorkomen belangenverstrengeling en de schijn daarvan. Zij trekken zich terug als een van de partijen gerechtvaardigd twijfelt aan hun onpartijdigheid. Zij behandelen alle procespartijen gelijkwaardig en zijn zich ervan bewust dat ook zijzelf vooroordelen hebben. Partijen moeten erop kunnen vertrouwen dat rechters neutraal zijn en zich niet laten leiden door persoonlijke overtuigingen of voorkeuren.

Integriteit

Omdat rechters toezien op de naleving van regels door anderen, rust op hen de plicht om het goede voorbeeld te geven. Integer gedrag is belangrijk om het gezag in de samenleving en het vertrouwen van burgers te behouden. Dat betekent dat rechters zich aan de wet houden, niet omkoopbaar zijn en geen misbruik maken van de macht die hun is toebedeeld. Rechters gaan vertrouwelijk om met informatie waarvan zij kennis nemen in de uitoefening van de rechterlijke taken en houden zich aan hun geheimhoudingsplicht. Zij laten zich in het openbaar niet uit over hun eigen zaken of over zaken van collega’s. Uitzonderingen zijn mogelijk, bijvoorbeeld in het kader van onderwijs of voorlichting, maar ook dan is de rechter zich bewust van de noodzaak terughoudend te zijn. Op actuele zaken kunnen zo nodig persrechters een nadere toelichting geven.
In concrete zaken brengt integriteit mee dat de rechter alle partijen met respect behandelt. Integriteit betekent ook openstaan voor advies en commentaar op het eigen handelen en collega’s durven aanspreken op houding en gedrag die niet bij rechters horen.

Deskundigheid

Rechters houden hun juridische vakkennis op peil en scholen zich regelmatig bij op het gebied van gedrag en vaardigheden. Ze overleggen met collega’s over de ontwikkeling van het recht en hebben oog voor de maatschappelijke context en sociale verhoudingen. Rechters zijn zich bewust van het belang van rechtseenheid, maar kunnen vaste jurisprudentie ter discussie stellen als daarvoor naar hun oordeel voldoende grond bestaat. Zij zijn bereid om zich te specialiseren als de inhoudelijke kwaliteit binnen een gerecht daarmee is gediend.

Professionaliteit

Rechters werken nauwgezet, voortvarend en met toewijding. Zij wegen de inhoudelijke kwaliteit van de uitspraken zorgvuldig af tegen het belang van tijdige rechtspraak. Op de zitting zorgen zij voor een heldere procesvoering. Rechters communiceren duidelijk en respectvol en garanderen hoor en wederhoor. Zij motiveren hun beslissingen, mondeling of schriftelijk, op zo’n manier dat de partijen en andere geïnteresseerden die kunnen begrijpen.

Nevenfuncties

Ook rechters en officieren van justitie kunnen en mogen naast hun werk nevenfuncties vervullen. Om te voorkomen dat deze functies hun onafhankelijkheid negatief beïnvloeden en iedere schijn van partijdigheid te vermijden, heeft de NVvR een leidraad. Rechters, raadsheren, plaatsvervangers, gerechtsauditeurs en rechterlijke ambtenaren in opleiding mogen geen rechtszaken behandelen waarbij zij zelf betrokken zijn of een belang bij hebben. Daarom moeten zij hun nevenfuncties melden bij het Register Nevenfuncties.